جنگ، یکی از پدیدههای تلخ و ویرانگر در تاریخ بشر است که همواره با تباهی، ویرانی، مرگ و درد همراه بوده است. اما آنچه کمتر به آن پرداخته شده، پیامدهای روانی جنگ بر افراد و جوامع است؛ پیامدهایی که گاه سالها پس از پایان درگیری ادامه مییابند و زندگی بازماندگان را تحتالشعاع قرار میدهند. در این نوشتار، به بررسی ابعاد مختلف پیامدهای روانی جنگ میپردازیم و نشان میدهیم که چگونه جنگ، نه تنها بدنها، بلکه ذهنها را نیز زخمی میکند.
تعریف پیامدهای روانی جنگ
پیامدهای روانی جنگ به مجموعه اختلالات، آسیبها و تغییرات روانی اطلاق میشود که در نتیجهی تجربه مستقیم یا غیرمستقیم جنگ در افراد ایجاد میشود. این پیامدها میتوانند از استرس مزمن گرفته تا افسردگی شدید، اضطراب، اختلال استرسی پس از سانحه (PTSD) و حتی گرایش به خودکشی گسترده باشند. جنگ، چه برای سربازان در میدان نبرد و چه برای غیرنظامیان، کودکان، زنان و سالمندان، تجربهای مملو از رنج روانی به همراه دارد.
تاثیر جنگ بر سربازان
سربازانی که در میدانهای نبرد شرکت میکنند، بیش از هر گروه دیگری در معرض پیامدهای روانی جنگ قرار دارند. آنها نه تنها شاهد مرگ و کشتار همرزمان خود هستند، بلکه مجبور به انجام کارهایی میشوند که با اصول انسانیشان در تضاد است. خاطرات صحنههای جنگ، صدای انفجارها، بوی باروت و خون، همه در ذهن آنان حک میشود و غالباً باعث بروز PTSD میگردد. بسیاری از کهنهسربازان، سالها پس از بازگشت به زندگی عادی، همچنان از کابوسهای شبانه، فلشبکها و احساس گناه رنج میبرند.
کودکان و جنگ
کودکان یکی از آسیبپذیرترین گروهها در مواجهه با جنگ هستند. آنها درک درستی از پدیده جنگ ندارند و بنابراین با اضطراب، وحشت و سردرگمی به آن واکنش نشان میدهند. مشاهده مرگ والدین، تخریب خانه و آوارگی میتواند باعث بروز اختلالات روانی جدی در کودکان شود. از شایعترین پیامدهای روانی جنگ در کودکان میتوان به شبادراری، لکنت زبان، انزواطلبی و مشکلات در یادگیری اشاره کرد. همچنین کودکانی که در فضای جنگزده بزرگ میشوند، ممکن است در آینده دچار مشکلات ارتباطی، خشونتورزی و عدم اعتماد به دیگران شوند (اگر به این موارد علاقه دارید، می توانید مقاله چگونه استرس حاد را کنترل کنیم؟ را مطالعه کنید).
زنان و تجربه جنگ
زنان نیز بهویژه در مناطق جنگزده، بار سنگینی از پیامدهای روانی جنگ را به دوش میکشند. تجاوز، از دست دادن عزیزان، بیسرپرستی، فقر و آوارگی از جمله عواملی هستند که سلامت روان زنان را تحت تأثیر قرار میدهند. در بسیاری از موارد، زنان به عنوان تنها حامی خانواده مجبور میشوند نقشهایی را بر عهده بگیرند که پیش از جنگ هرگز تجربه نکردهاند. این تغییر نقش ناگهانی میتواند به افسردگی، اضطراب و حتی بیماریهای روانتنی منجر شود.
آوارگان جنگی و مشکلات روانی
یکی از عمدهترین پیامدهای روانی جنگ، وضعیت نابسامان روانی آوارگان و پناهجویان است. این افراد، نه تنها خانه و کاشانه خود را از دست دادهاند، بلکه هویت، تعلق اجتماعی و آینده خود را نیز در هالهای از ابهام میبینند. زندگی در اردوگاهها، بیسرانجامی، تبعیض، فقر و نبود حمایتهای روانی باعث میشود بسیاری از آنها به بیماریهای روانی مبتلا شوند. مطالعات نشان میدهند که نرخ افسردگی و PTSD در میان آوارگان جنگی به مراتب بیشتر از جمعیت عادی است.
اختلال استرسی پس از سانحه (PTSD)
یکی از شناختهشدهترین پیامدهای روانی جنگ، اختلال استرسی پس از سانحه یا PTSD است. این اختلال معمولا پس از تجربه یک حادثه شدید و تهدیدکننده زندگی، مانند جنگ، بروز میکند. افراد مبتلا به PTSD معمولا دچار فلشبک، بیخوابی، تحریکپذیری بالا، احساس گناه شدید و ترس از محیطهای مشابه صحنهی حادثه میشوند. درمان این اختلال پیچیده است و نیازمند ترکیبی از رواندرمانی، دارودرمانی و حمایتهای اجتماعی میباشد.
سکوت پس از جنگ
یکی دیگر از پیامدهای روانی جنگ که کمتر مورد توجه قرار میگیرد، سکوت و انزوا پس از جنگ است. بسیاری از بازماندگان، اعم از سرباز یا غیرنظامی، ترجیح میدهند درباره تجربههای خود صحبت نکنند. آنها احساس میکنند کسی درکشان نمیکند یا صحبت درباره وقایع دردناک، زخمها را دوباره باز میکند. این سکوت میتواند مانعی بزرگ در مسیر بهبود روانی باشد و منجر به مشکلات جدیتری مانند افسردگی عمیق شود (اگر به این موارد علاقه دارید، می توانید مقاله بازتاب درونی را مطالعه کنید).
تاثیر بر نسلهای بعد
جنگ تنها بر کسانی که مستقیماً درگیر آن هستند تاثیر نمیگذارد، بلکه نسلهای بعد نیز میتوانند تحت تأثیر پیامدهای روانی جنگ باشند. کودکانی که از والدین جنگزده متولد میشوند، ممکن است دچار انتقال میاننسلی آسیبها شوند. این انتقال میتواند به صورت الگوبرداری از رفتارهای ناسالم، اضطراب مفرط یا حتی نگرش منفی نسبت به جهان بروز کند. در برخی موارد، خاطرات جنگ مانند یک زخم باز در خانواده باقی میماند و همواره ذهن فرزندان را نیز درگیر میکند.
نقش رسانهها در تشدید یا کاهش آسیبها
رسانهها میتوانند نقش دوگانهای در مواجهه با پیامدهای روانی جنگ ایفا کنند. از یک سو، پوشش خشونتها و انتشار تصاویر تکاندهنده میتواند به تشدید ترس، اضطراب و احساس ناامنی عمومی بینجامد. از سوی دیگر، اگر بهدرستی از رسانهها استفاده شود، میتوان با آموزش، آگاهیبخشی و ترویج همدلی، بخشی از بار روانی جنگ را کاهش داد. لازم است که رسانهها مسئولانه عمل کنند و به جای ایجاد هیجان کاذب، به بازنمایی واقعبینانه و حمایت از روان جامعه بپردازند.
راهکارهای مقابله با پیامدهای روانی جنگ
برای مقابله با پیامدهای روانی جنگ، باید مجموعهای از اقدامات فردی، اجتماعی و نهادی انجام شود. آموزش نیروهای نظامی در خصوص سلامت روان، ارائه خدمات مشاوره و رواندرمانی رایگان به بازماندگان، راهاندازی مراکز حمایت روانی در مناطق جنگزده، و تقویت تابآوری روانی افراد از جمله این اقدامات است. همچنین باید به ایجاد فضایی امن برای صحبت درباره تجربیات جنگ توجه کرد. سکوت، همانطور که گفته شد، یکی از موانع بزرگ در مسیر درمان است.
سخن پایانی
جنگ، تنها به ویرانی شهرها و مرگ انسانها ختم نمیشود، بلکه ذهنها را نیز تخریب میکند. پیامدهای روانی جنگ، اغلب ناپیدا اما ویرانگر هستند و میتوانند سالها پس از پایان درگیریها ادامه یابند. توجه به سلامت روان بازماندگان جنگ، به اندازه بازسازی فیزیکی مناطق جنگزده اهمیت دارد. بدون توجه به این بعد، هیچ صلحی پایدار نخواهد بود. به همین دلیل، وظیفه انساندوستانه ماست که همواره به قربانیان خاموش جنگ – یعنی کسانی که زخمهایشان درونشان است – نیز توجه کنیم.