شخصیت مرزی یکی از مهمترین و چالشبرانگیزترین اختلالات حوزه سلامت روان است. افرادی که با شخصیت مرزی زندگی میکنند، معمولا با نوسانات شدید عاطفی، رفتارهای تکانشی و روابط میانفردی بیثبات مواجهاند. تشخیص بهموقع و برخورد صحیح با شخصیتمرزی نه تنها به بهبود کیفیت زندگی فرد مبتلا، بلکه به حفظ سلامت خانواده و جامعه نیز کمک میکند.
تعریف شخصیت مرزی
شخصیت مرزی یا اختلال شخصیتمرزی (Borderline Personality Disorder) نوعی الگوی پایدار بیثباتی در احساسات، روابط و حتی رفتارهای فرد است. شخصیتمرزی باعث میشود فرد در درک خود و دیگران دچار مشکل شود، واکنشهای شدیدی نسبت به رویدادهای معمولی زندگی نشان دهد و کنترل احساسات و رفتارهای خود را دشوار بیابد. افراد دارای شخصیتمرزی به طور معمول به شدت از طرد یا تنها ماندن میترسند و رفتارهایشان گاه غیرقابل پیشبینی و تکانشی است.
ویژگیهای شخصیت مرزی
شخصیت مرزی با مجموعهای خاص از نشانهها و ویژگیها شناخته میشود:
- نوسانات شدید خلقی: افراد با شخصیتمرزی ممکن است در عرض چند دقیقه یا ساعت دچار تغییر احساسات شدید شوند؛ از شادی مفرط ناگهان به افسردگی یا خشم شدید برسند.
- روابط میانفردی بیثبات: این افراد روابط بسیار نزدیک و صمیمی را ناگهان به کلی قطع میکنند یا طرف مقابل را از فرشته به دشمن تبدیل میکنند. اساسیترین نشانه شخصیتمرزی همین افراط و تفریط در روابط است.
- ترس شدید از طرد شدن: یکی از اصلیترین نگرانیهای شخصیتمرزی، ترس دائمی از رها شدن یا تنها ماندن است که موجب رفتارهای افراطی یا حتی آسیب به خود میشود.
- خودآسیبی و رفتارهای پرخطر: خودزنی، اقدام به خودکشی، مصرف مواد مخدر یا رفتارهای پرخطر جنسی در بسیاری از مبتلایان به شخصیتمرزی دیده میشود.
- احساس پوچی مزمن: شخصیتمرزی معمولاً حس میکند هیچچیز یا کسی معنای واقعی ندارد و زندگی سرشار از خلأ است.
علتهای پیدایش شخصیت مرزی
ریشههای شخصیت مرزی اغلب ترکیبی از عوامل ژنتیکی، زیستی و محیطی است. تحقیقات نشان داده است که اگر یکی از والدین یا اعضای نزدیک خانواده دچار شخصیتمرزی باشد، احتمال بروز این اختلال در فرزندان افزایش مییابد. همچنین تجارب کودکی مانند سوءاستفاده عاطفی، جسمی، جنسی، بیتوجهی والدین یا جدایی ناگهانی از فرد دلبسته میتواند زمینهساز رشد شخصیتمرزی شود. برخی فرضیهها به اختلالات نوروبیولوژیک و مشکلات تنظیم هورمونها یا ناقلهای عصبی در مبتلایان به شخصیتمرزی اشاره دارند (اگر به این موارد علاقه دارید، می توانید مقاله عملکرد اجرایی در روانشناسی را مطالعه کنید).
تاثیر شخصیتمرزی بر روابط فردی و خانوادگی
داشتن شخصیت مرزی هم برای خود فرد و هم برای اطرافیان چالش بزرگی است. افراد مبتلا به شخصیتمرزی بهطور مداوم با اطرافیان خود وارد تعارض میشوند، رابطهای آکنده از عشق و نفرت دارند و رفتارهای ناگهانی آنها گاه منجر به فروپاشی رابطه میشود. والدین، همسر یا فرزندان فرد دارای شخصیتمرزی اغلب احساس خستگی، آشفتگی و بیکفایتی میکنند، زیرا نمیدانند با چه واکنشی مواجه خواهند شد.
تأثیر شخصیت مرزی در جامعه و محیط کار
در محیط کار نیز، وجود شخصیتمرزی باعث بیثباتی، کاهش عملکرد و ایجاد تنشهای متعدد میشود. این افراد اغلب در کنترل خشم یا حل تعارض ناکاماند و به دلیل واکنشهای افراطی یا رفتارهای تکانشی، به سرعت شغل خود را ترک یا ول میکنند. شخصیت مرزی، تمرکز و بهرهوری شغلی را کاهش میدهد و میتواند همکاران و مدیران را سردرگم سازد.
تمایز شخصیتمرزی با سایر اختلالات
شخصیت مرزی را نباید با سایر اختلالات مانند شخصیت دوقطبی یا افسردگی عمده یکسان دانست، اگرچه برخی نشانهها شباهت دارد. در اختلال شخصیتمرزی محور اصلی، بیثباتی روابط عاطفی و ناتوانی مزمن در کنترل تکانهها است، در حالی که اختلالات دیگر ممکن است بیشتر بر خلق یا افکار فرد تأثیر بگذارند. تشخیص تخصصی شخصیتمرزی باید توسط روانشناس یا روانپزشک صورت گیرد.
درمان شخصیت مرزی
درمان شخصیت مرزی معمولا چندبعدی است. موثرترین روش درمان، دیالکتیکرفتاریدرمانی (DBT) است که فرد را به مهارت حل مسئله، پذیرش خود و کنترل هیجانات مجهز میکند. رواندرمانی فردی، گروهدرمانی، دارودرمانی (برای کنترل اضطراب و افسردگی همراه) و بهبود روابط خانوادگی جزو رویکردهای رایج درمان شخصیتمرزی است. افراد با شخصیتمرزی اغلب به حمایتهای بلندمدت و پیوسته نیاز دارند، اما با درمان مناسب بسیاری میتوانند زندگی مقبول و مفیدی داشته باشند (اگر به این موارد علاقه دارید، می توانید مقاله تنش درونی را مطالعه کنید).
نقش خانواده و حمایت اجتماعی
خانواده و دوستان نقش اساسی در حمایت از شخصیت مرزی دارند. آموزش به خانواده درباره نحوه برخورد و تشخیص نشانههای بحران میتواند از بروز آسیبهای بیشتر جلوگیری کند. شخصیت مرزی در صورت روبهرو شدن با محیطی حامی، کمتر دچار بحرانهای شدید میشود و قادر است بهتر با چالشها مقابله کند.
سخن پایانی
پایان باید گفت شخصیت مرزی یکی از پیچیدهترین اختلالات شخصیتی است که هم بر فرد و هم بر دیگران تأثیرات عمیقی میگذارد. شناخت شفاف شخصیتمرزی، یادگیری روشهای مقابله و درمان و تلاش برای کاهش انگ اجتماعی، میتواند امید و کیفیت زندگی را برای میلیونها نفر بهبود بخشد. جامعه، خانواده، و درمانگران همه باید به اهمیت حمایت و همدلی با افراد دارای شخصیتمرزی پی ببرند و زمینه بازگشت این افراد به زندگی سالم و مفید را فراهم کنند.